ebugen : Монгол үзэл

Монгол үзэл

Түүхийн ном зохиол унших зуур олж мэдсэн зүйлүүдээ “Монгол үг олъё” “Монгол заншил” гэсэн гарчгийн дор бичиглэн тэмдэглэж байснаа нэгтгэн нэгэн гарчгийн дор тэмдэглэн үлдээхээр шийдлээ. Ингээд хэл соёл, ёс уламжлал, зан заншлуудыг нийлүүлэн хэлэх үгийг хайсны эцэст “Монгол үзэл” гэж гарчиглахаар боллоо.

Төв Азийн монгол төрхт нүүдэлчин түмэн олон мянганы “үзэлтэй” бөгөөд Фин Угор хэлтэн болон Индо-Европ хэлтэн нүүдэлчин, суурьшмал улс түмэн болон шар мөрөн, хөх мөрний завсар үүссэн хуася буюу одоогийн нэрлэж дадсанаар хятадын суурьшмал үзэлүүдтэй харилцаа холбоотой явж ирсэн билээ. Хожмоо Төв Азийн монгол төрхтнүүд Монгол, Түрэг, Түнгүс буюу манж хамниган угсаатан болон салбарласан байна.

Нүүдэлчдийн явдал, харилцаа өргөн нутгийг хамарч, хэл соёлыг зээлдэх, өөрийн зүйлсээ түгээх онцгой чадамжтай байснаас мэдээлэл хавьгүй давуу олдог бөгөөд шинэ соргог санал сэдэл илүүтэй олох ба мөн бусад суурин иргэдийн мэдээллийг дамжуулан холбох үүргийг гүйцэтгэдэг. Харин суурин соёл тэдгээр мэдээллийг боловсруулан хөгжүүлдэг амуй. Эндээс үзэхэд  эрт үед нүүдлийн болон суурин соёл бие биенээ харилцан дайсагнахаас гадна, илүүтэйгээр нэг нэгнээ хөгжүүлэн урагшлуулах зүй тогтол болж байжээ. Ийм харилцаа холбоонд харилцан өгөлцөж авахаас бус нэг нь байнга авч нөгөө нь байнга өгдөг зүй тогтол үгүй билээ. Өөрөөр хэлбэл соёлын давуу байдал гэж үгүй бөгөөд солилцоо хоёр чиглэлтэй билээ.

Монголчуудын нэг онцлог бол олон соёлын бүслэгүүдийн төв дунд байдаг явдал бөгөөд бидэнд хүн төрөлхтний түгээмэл буюу нийтлэг, мөн өөрийн өвөрмөц соёл уламжлан иржээ. Нийгэм, эдийн засгийн байгуулал, хэл, соёл дахь бусад үндэстэн угсаатантай адил буюу төсөөтэй үзэгдлийг дан ганц бусад соёлын нөлөө, эсбөгөөс бусад соёлоос зээлдсэн хэмээх тайлбар нь үндсээрээ буруу юм.

Монгол хэлэнд ном, судар, дэвтэр, намтараас авхуулаад лууван, байцаа гэх мэт гаднаас авч өөриймшүүлсэн олон олон үг хэллэг байгаа ч уг үг хэллэгүүдийн нэн эртний улбааг мөн судлууштай юм. (үүнтэй холбогдуулаад хэлэхэд чагнаал, данхраад, араажав, чаатар гэх мэт үгсийг энэ монгол дуудлагаар нь дуудаж, бичиж хэвшүүштэй, жишээ нь театр, радио гэх үгсийг бусад хэлнүүд өөр өөрийн хэлний дуудлагаар бичиж дууддаг ба бид заавал орос дуудлагыг баримтлах шаардлагагүй мэт) Орчин үеийн даяаршлийн болон мэдээллийн энэ эрин үед бусад хэл соёлоос авсан зүйлээ Монголчууд өөрийн болгож чадсан шигээ бусдад өгснөө тодруулах шаардлагатай байгаа бөгөөд судлаач эрдэмтэд ч энэ оролдлогыг эхлүүлэн байгаа бөгөөд хятад хэл бичиг сурч байгаа залуу үед ихээхэн найдлага тавьж байгаа билээ. Ер нь Монголчууд их бодь хүмүүс, хүнээс авснаа нуудаггүй, хүнд өгснөө сайрхдаггүй, өөрөөр хэлбэл соёлын ололтыг нийт хүн төрөлхтний өмч мэт хүлээн авдаг, их л дээрээс даяаршсан сэтгэлгээтэй байж уу гэмээр бодогддог.

Энэ удаад Хятадын сурвалж дахь умрын нүүдэлчидтэй холбоотой хэдэн үгийг судлаачдын бүтээлээс дам уншсанаа тэмдэглэн үлдээе. Ханз дүрс үсэг нь нэг үет дуудлагатай бөгөөд үгийг нэг үеэр тэмдэглэх бөгөөд үүнтэй уялдан нүүдэлчдийн нэр ус, үг хэллэгийг нэг үет үг болгох ба энэ нь дуудлагын хувьд эрс өөрчлөгддөг, мөн эртний хятад дуудлагыг хэрхэн дуудах тухай нэг мөр болгосон зүйл байхгүй тул уг үгийн гарвал хийгээд үндсэн дуудлагыг олоход нэн бэрхтэй ч эрдэмтэд зарим нэг үгсийн эх гарвалыг тодруулсан байдаг байна.

Хятад хэлнээ морийг ма, гүүг кэ гэх ба нүүдэлчдээс авсан үг гэжээ. Нүүдэлчид малыг хэдэн мянганы өмнөөс эхлэн гаршуулан тэжээж ирсэн тул мал аж ахуйн холбогдол бүхий үгс нүүдэлчдээс гаралтай байх бүрэн магадтай юм. (Монгол хэлнээ одоо мэдэгдэж буй адууны нас шүдтэй холбоотой 54, зан аашийн талаар 103 нэр томъёо байна) Үүний жишээ нь морь, гүү гэдэг үг хятад хэлнээ ма, кэ болон орсон мөн айраг гэх үг лао (эртний дуудлагыг нь хлак хэмээн сэргээсэн), тэрэг нь чэ болон оржээ.

Хуучирыг хятададаар Ху жин эр гэх ба утга нь хугийн хөгжим гэдэг ба монголоор жингэнүүр, жиргээ, жижиг хуур гэдэг байсан болов уу гэж бодогдоно. Мөн сыху-дөрвөн чавхдаст хуур, ху цзяа-Хугийн цуур буюу модон цуур, ху гу-хугийн арьсан хэнгэрэг (МНТ-д хэнгэргийг хүүрэг гэдэг), хуце-эвэр бүрээ гэх мэт хөгжмийн зэмсгийн нэрс байна. МЭ 198 оны мэдээгээр зүүн Хан улсын хаан Линди нь Ху нарын хувцас, гэр, исэр, суудал, хоол, бүжиг болон кунхоу, ди буюу лимбэ хөгжимд дуртай байв” гэжээ. Энд байгаа кунхоу-г (хүн хуур гэж байгаа мэт) зарим судлаач хуур гэдэг үгийн их эртний хэлбэр гэх нь бий. Ер нь хятадууд лимбэ, хуур, пийпаа хөгжим болон 12 жилийн тооллыг нүүдэлчдээс дам болон шууд авсан гэж үздэг.

Хар чинжүүг хятадаар хузяо буюу хугийн халуун ногоо гэдэг, учир нь баруун зүгээс Хүн нараар дамжин Хятадад ирдэг байв. Ху бин гэх нэгэн төрлийн бинг Хүн нарын хоол гэх нь бий. Хуушуур-хугийн шарсан бин гэх утгатай үг гэжээ. Мөн бууз нь монгол хятадын алин болох нь мэдэгдэхгүй ч миний бодлоор боох гэсэн үгнээс гарсан болов уу. Одоо ч баруун аймгуудад бууз чимхэхийг боох гэдэг ба боосон гэдгээс үүссэн болов уу гэж бодогддог.

Хүн нарыг намар адуу таргалсны хойно Дайлинь хэмээх газар цуглаж тайлга тахилга үйлддэг хэмээжээ. Энэхүү Дайлинь-ийг газрын нэр гэх авч зарим судлаач ой мод тойрон хийдэг тахилгын зан үйлийн нэр гэжээ. Сүнбэчүүд бут хатган түүнээ тойрон тахилга хийдэг байсан ба Киданчууд намрын тахилгаа дайла гэдэг байв.  Эндээс үзэхэд Дайлинь гэх үгийг тахилга тайлга гэх үгтэй холбон үзэж болох мэт. Дашрамд дурдахад энэхүү намрын тахилга өнөө үед тамганы баяраар уламжлан өнөөг хүртэл хийгдсээр байгаа бус уу.

Хүн нарт бичэци хэмээх албан тушаалтан байсныг хожмын Сүнбэ нарын бидэжэнь, орчин үеийн бичээч гэх үг мөн хэмээнэ.

Бас нэгэн сонирхолтой үг бол содо буюу гутал гэсэн үг байна. Уг үгийг зүүн Хан улсын үед сакдак гэдэг байсан гэх ба Енисейн остяк хэлнээ гутлыг сагди гэдэг, Перс хэлнээ элдсэн ширэн гутлыг саахтаг хэмээнэ. Монгол хэлнээ төстэй үг нь мөн л арьс ширийг элдэж хийсэн саадаг байна.

Бас нэг онцгой үг бол Тэнгэр юм. Эртний Сүмэрээс улбаалсан Дингир хэмээн байх ба Монгол Түрэгт Тэнгри, хятад хэлнээ Тэн байна.

Хятадын байлдаант улсуудын үед Жао улсын Үлин ван Хүн нартай тэнцэн байлдахын тулд Хүн нар шиг болтугай хэмээн Хүн нарын хувцад өмсөн, Хүн нарын байлдааны зэвсэг, нум хэрэглэж, морь унаж сурахыг зарлигдсан нь “Ху-гийн хувцад өмсөн, морь унаж, нум сумаар харвалдаж сурагтун” гэсэн хэллэгээр хятад хэлэнд байна. Энэ үеэс хятадад нарийн ханцуйт богино хормойт дээл, өмд, түрийтэй гутал, аралт бүс, ангийн үсэн малгай өмсч сурсан нь “Хуфу цишэ” хэмээх хэвшмэл хэллэг буй болсон гэж Я.Ганбаатар авгай бичсэн байна.

Сонирхолтой байж магадгүй үгс хятад сурвалжид олонтоо тохиолддог байна. Хүн нарын үед цэрэг татлагаас хожимдсон цэргийг цаазаар авдаг (дайнд явахгүй бол үхэл, явбал амьд үлдэх магадлал илүү) хуультай байсан ба “хоу чжэ” гэж тэмдгэлсэн байх ба энэ нь дайн байлдаанаас үлдэж “хоцорсон цэрэг” гэх нүүдэлчдийн үгний хятад дуудлага болов уу гэж бодогдоно. Мөн гэрийг Хун лу гэх ба утга нь бөмбөгөр сууц хэмээдэг. Үүний хун гэдэг нь монгол үг байх бүрэн магадтай юм. Учир нь хундан, хунбан, хундага, хун шувуу гэх монгол үгс байна. Мөн “Шаньюн өргөөний өмнө нэгэн нуур байх ба түүнд луу унасан хэмээн домоглодог. Тэрхүү нуурыг Тайлуэрхэхэ гэнэ” гэсний тайлурэхэхэ (тэнгэрийн луу эрхсэн гэвэл яахав) гэдэг үгийн утгыг олоогүй байна. Энэ мэт олон олон үг, хэллэг (хятад сурвалжаас 278 үгийг түүж, Хүн нарын үг хэллэг хэмээн үзэж байгаа) бий бөгөөд судлаачдын хувьд атар зэлүүд шахам байгаа талбар билээ.

 

 

 

start=-41 , cViewSize=50 , cPageCount=1

9 сэтгэгдэл:

null
demjigch (зочин)

tiim shvv. saihan niitlel bna. taalagdlaa. bi bas mongol hel soyoliinhoo tuluu setgeltei yawdag hvn. bidnii ireedvi hoich ungursun tvvh soyoloo medehgvi usch, orchin tsagiin etgeed hachin vg hellegeer uur hoorondoo yarij bgaa n emzeglemeer sanagddag. ted tegj yarij bgaagaa uursduu ch meddeggvi. ene niitleliig olon hvn unshaasai

ebugen (зочин)

Монголын уламжлалт хөгжмийн зэмсэгийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авахаар бол http://www.mongolcc.org/index.php?option=com_content&task=view&id=103&Itemid=1 холбоосруу орно уу.

ebugen (зочин)

Монгол хэлний "өвөг" буюу эбүгэ хэмээх үгийн гарлын талаар http://www.mongolcc.org/index.php?option=com_content&task=view&id=114&Itemid=1 гэсэн холбоосноос унших буюу http://mongolcc.org/ -оор зочлоорой.

ebugen (зочин)

БНХАУ-ын "Ормол үг хэллэгийн тайлбар толь бичиг"-т Сүннү гэх үгийг тайлбарлахдаа: Эх дуудлага нь "Хүн" хэмээнэ, тэднийг бас Ху нар ч гэдэг. Цин, Хань улсын үед цагаан хэрмээс умарш нутагт нүүдэллэн аж төрмүй. МТ 48 онд өмнөд, умардад хуваагдан, өмнөд Хүн нар хятад дагаар орж аажмаар уусжухуй. Умард Хүн нарын хагас нь баруунш нүүн одож, үлдсэн хагас нь Сүнбэ нартай нийлэн суувай. гэсэн байдаг байна.

Зочин

элдсэн ширэн гутлыг сагди гэх нь буриад сөөхий гэдэгтэй харгах тал байна уу

ebugen

мянган жилийн хойно монголчууд дээл, хөөмий, уртын дуу, морин хуурыг хятадаас авсан гэх ойлголт гарч магадгүй боллоо...

МАНГАА (зочин)

МОНГОЛ ХЭЛНЭЭС АВСАН БОЛОН МОНГОЛ ХЭЛНИЙ БУСДААС ЗЭЭЛСЭН ҮГИЙГ СУДЛАХДАА ОДООГИЙН ОРЧИН ЦАГИЙН МОНГОЛ ХЭЛ БИШ УЙГАРЖИН БИЧИГТЭЙ ХАРЬЦУУЛАХ ХЭРЭГТЭЙ

ebugen

төрийн шагналт зохиолч Да.Батбаяр “Мөнхөөр савласан мөнх бус” (2004) эргэцүүлэлдээ "Алив хэлний үгийн сан бүтээх, үйлдэх хоёр үйл ажиллагааны үр дүнд баяжиж байдаг. Шинэ эд агуурс нэр үгийг арвижуулж, шинэ үйлдэл үйл үгийг арвижуулна. Монгол хэлний үгсийн сан яндашгүй баян үйл үгтэй. Энэ арвин баялаг үйл үгийг мохошгүй зоригт элэнц хуланц маань мянга мянган оныг дамжин нүүсэн амьдралаараа ертөнцийн бүх хуурай газрын дийлэнх хувийг хоёр удаа байлдан дагуулсан их үйлсээрээ буй болгосон юм. Энэ бүх үйл үгийн манлай нь “дийлэх” гэдэг үйл үг. “Дийлэх” хэмээх үйл үгийн хүчин дор ертөнцийн тансаг сайхан нэр үгсийг хурааж авчирсан юм. Тийм ч учраас монгол хэлний үгсийн санд хятад, орос, перс, араб, герег, латин, самгард, төвд хэлний нэр үгс олон арваараа бий. Харин харь хэлнээс орсон үйл үг нэг ч байхгүй гэхэд хилсдэхгүй. Тэр ч бүү хэл сүүлийн 280 жилд монголчуудын эв эвдэрч, хийморь доройтон, манж, оросын хараа хяналтад орж, дайчин омгоо далд хийсэн хүнд бэрх он жилүүдэд ч харь хэлний үйл үг монгол хэлний үгсийн санд нэвтэрч чадаагүй юм. Энэ бол монголчуудын оюуны хуяг үлэмж бат байсны гэрч. Харь хэлнээс орж ирсэн нэр үгс нь хүртэл монгол хэлний авиазүйн зарчимд захирагдан монголжиж, монголжсон тэрхүү нэр үгээс үүссэн үйл үг нь ч мөн ялгаагүй монгол хэлний үйл үг бүтэх зарчмаар бүтдэг байсан учраас язгуур нь танигдахын аргагүй болчихсон байдаг аж. Нөгөө талаас, монгол хэлний үйл үгийн сан хариас үг авахааргүй арвин баялаг. Ийм их арвин үйл үгийн сантай болсны шалтгаан бол ямагт үйлийг үйлдсэний, олон янз хувилбараар үйлдсэний үр дүн" гэжээ

Коала

Өвөө минь танд шавь ормоор байна. Асууж мэдэх зүйл мөн ч их байна даа.... Би бол хоосон аяга л гэсэн үг.

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)